ಷೋಡಶ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಉಪನಯನ ಸಹ ಒಂದು. ಉಪನಯನ ಸಂಸ್ಕಾರವು ಕೇವಲ ಜನಿವಾರ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಅದು ವೇದಾಧ್ಯಯನದ ಆರಂಭ. ಅಶ್ವಲಾಯನ ಮತ್ತು ಪಾರಸ್ಕರ ಗೃಹ್ಯಸೂತ್ರಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ವೇದದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವ ಮೊದಲು ಆಯಾ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ‘ವ್ರತ’ಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಬೇಕು.
1. ಮಹಾನಾಮ್ನಿ ವ್ರತ (Mahanumni Vrata)
ಇದು ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ಋಗ್ವೇದದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ವ್ರತ. ಇದನ್ನು ‘ಶಕ್ವರೀ ವ್ರತ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
- ಶ್ಲೋಕ ಉಲ್ಲೇಖ:
“ಮಹಾನಾಮ್ನ್ಯಸ್ತಥಾ ಶೌಚಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ದೀಕ್ಷಿತೈರ್ದ್ವಿಜೈಃ | ವೇದಸ್ಯಾಧ್ಯಯನಾರ್ಥಾಯ ವ್ರತಮೇತತ್ ಸಮಾಚರೇತ್ ||” - ವಿವರಣೆ: ಈ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ಕಠಿಣವಾದ ಆಹಾರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳು ಅಥವಾ ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಈ ವ್ರತ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮೇಧಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.
2. ಗೋದಾನ ವ್ರತ (Godana Vrata / Keshantha)
ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗೆ ಸುಮಾರು 16 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾದಾಗ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ‘ಕೇಶಾಂತ’ ಸಂಸ್ಕಾರ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
- ಶ್ಲೋಕ ಉಲ್ಲೇಖ (ಮನುಸ್ಮೃತಿ 2.65):
“ಕೇಶಾಂತಃ ಷೋಡಶೇ ವರ್ಷೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಿಧೀಯತೇ | ರಾಜನ್ಯಬಂಧೋಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶೇ ವೈಶ್ಯಸ್ಯ ದ್ವಿಗುಣೇ ತತಃ ||” - ವಿವರಣೆ: ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ಬೆಳೆಸಿರುವ ತಲೆಗೂದಲು ಮತ್ತು ಗಡ್ಡವನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕ್ಷೌರ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಧಿ ಇದಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯರಿಗೆ (ಗುರುಗಳಿಗೆ) ಹಸುವನ್ನು- ಎತ್ತುವನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ‘ಗೋದಾನ’ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಇದು ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಯೌವನದಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.
3. ವ್ರಾತಿಕ ಅಥವಾ ಔಪನಿಷದ ವ್ರತ (Vratika / Aupanishada Vrata)
ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ವೇದದ ರಹಸ್ಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವ ಮೊದಲು ಇದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.
- ವಿವರಣೆ: ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನು (Self-knowledge) ಕಲಿಯಲು ಅರ್ಹನಾಗಲು ಈ ವ್ರತ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ. ಇದರಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರಿ ಮಂತ್ರದ ಜಪ ಮತ್ತು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಉಪಾಸನೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ವೇದವ್ರತಗಳ ಪಟ್ಟಿ (ಚತುರ್ವೇದ ವ್ರತಗಳು)
ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದ ನಾಲ್ಕು ವ್ರತಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:
| ವ್ರತದ ಹೆಸರು | ಉದ್ದೇಶ / ಕಾಲ |
| ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ ವ್ರತ | ವೇದದ ಮೊದಲ ಭಾಗದ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ. |
| ಸೌಮ್ಯ ವ್ರತ | ವೇದದ ಮಂತ್ರ ಭಾಗಗಳ ಕಂಠಪಾಠಕ್ಕೆ. |
| ಆಗ್ನೇಯ ವ್ರತ | ಅಗ್ನಿ ದೇವನ ಉಪಾಸನೆ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸಿನ ವೃದ್ಧಿಗೆ. |
| ವೈಶ್ವದೇವ ವ್ರತ | ಇಡೀ ವಿಶ್ವದ ದೇವತೆಗಳ ಅನುಗ್ರಹ ಪಡೆಯಲು. |
1. ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ ವ್ರತ (Prajapatya Vrata)
ಇದು ಉಪನಯನದ ನಂತರದ ಮೊದಲ ಹಂತ. ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ದೇವತೆಯನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ ವೇದದ ಮೊದಲ ಭಾಗವನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಆರಂಭಿಸುವ ವ್ರತವಿದು.
- ಪ್ರಮಾಣ ಶ್ಲೋಕ:
“ಉಪನಯನಾದಿ ವೇದಸ್ಯ ಸ್ವೀಕಾರಾಂತಂ ವ್ರತಂ ಚ ಯತ್ | ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||” - ಕ್ರಮ: ಇದು ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅವಧಿಯ ವ್ರತ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಬಾರದು, ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಬಾರದು ಮತ್ತು ಕ್ಷೌರ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು.
2. ಸೌಮ್ಯ ವ್ರತ (Saumya Vrata)
ವೇದದ ಮಧ್ಯಭಾಗ ಅಥವಾ ಮಂತ್ರ ಸಂಹಿತೆಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವಾಗ ಚಂದ್ರನನ್ನು (ಸೋಮ) ದೇವತೆಯನ್ನಾಗಿ ಆರಾಧಿಸಿ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಶ್ಲೋಕ: “ಸೋಮೋ ರಾಜಾ ಓಷಧೀನಾಂ ತಸ್ಮೈ ದದ್ಯಾತ್ ಬಲಿಂ ತಥಾ |
ಸೌಮ್ಯಂ ವ್ರತಂ ಚರೇತ್ ಧೀಮಾನ್ ವೇದವಿದ್ಯಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧಯೇ ||”
- ವಿವರಣೆ: ಸೌಮ್ಯ ಎಂದರೆ ಶಾಂತವಾದ ಎಂದರ್ಥ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅತಿವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ತಡೆದು, ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶ.
3. ಆಗ್ನೇಯ ವ್ರತ (Agneya Vrata)
ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವೇದದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವ್ರತವಿದು.
- ಮಹತ್ವ: ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ಪ್ರತಿದಿನ ಎರಡು ಬಾರಿ ಸಮಿದಾಧಾನ (ಅಗ್ನಿ ಕಾರ್ಯ) ಮಾಡಲೇಬೇಕು. ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಬೆಳಗಲು ಈ ವ್ರತ ಪೂರಕ.
- ನಿಯಮ: ಉಪ್ಪಿಲ್ಲದ ಆಹಾರ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಹಾಲನ್ನು ಕುಡಿದು ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವುದು ಇದರ ಕ್ರಮ.
4. ವೈಶ್ವದೇವ ವ್ರತ (Vaishvadeva Vrata)
ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ವೇದದ ಉಪನಿಷತ್ ಭಾಗಗಳನ್ನು (ರಹಸ್ಯ ಭಾಗ) ಕಲಿಯಲು ಬೇಕಾದ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ವ್ರತವಿದು.
ಈ ವ್ರತಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಏನು?
ಶೌನಕ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಿದೆ:
“ವ್ರತಹೀನೋ ವೃಥಾ ಜನ್ಮ ವೇದಪಾಠೋ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ |” (ವ್ರತಗಳನ್ನು ಮಾಡದವನ ವೇದಪಾಠವು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಫಲ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ.)
- ಶಿಸ್ತು (Discipline): ಈ ವ್ರತಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗೆ ಸಮಯಪ್ರಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತವೆ.
- ಶೌಚ (Purity): ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
- ಅಧಿಕಾರ (Authority): ವೇದದ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವು ಈ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ ನಂತರವೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
ಉಪನಯನ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮೋಪದೇಶ: ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಂಜಿ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ?
ಶೌಚ ಮತ್ತು ಆಚಾರ ನಿಯಮಗಳು
ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಸ್ಮೃತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದ ನಿತ್ಯ ಕ್ರಮಗಳ ಶ್ಲೋಕ ಹೀಗಿದೆ:
“ಪ್ರತಿವೇದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ದ್ವಾದಶಾಬ್ದಾನಿ ಪಂಚ ವಾ | ಗ್ರಹಣಾಂತಿಕಮಿತ್ಯೇಕೇ ವ್ರತಂ ಚಾಪಿ ಯಥಾವಿಧಿ ||”
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವೇದಕ್ಕೂ 12 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಪಾಲಿಸಬೇಕು, ಅಥವಾ ವೇದವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಂಠಸ್ಥವಾಗುವವರೆಗಾದರೂ ಈ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು.
ಈಗಲೂ ಉಪನಯನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೇ “ಚೌಲ” (ಕ್ಷೌರ) ಮತ್ತು “ಉಪನಯನ” ಎರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮಾಡಿ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಈ ವ್ರತಗಳ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಮಾಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ವೇದ ಕಲಿಯುವವರು ಪ್ರತಿ ಹಂತದಲ್ಲೂ ಈ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಈ ಮಹಾನಾಮ್ನಿ, ಗೋದಾನ ಮತ್ತು ವೇದವ್ರತಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಮಾರ್ಗಗಳಾಗಿವೆ. ಇಂದಿನ ಧಾವಂತದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವರ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾದರೂ ಉಪನಯನವಾದ ಮೇಲೆ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ (ಸಂವತ್ಸರ ವ್ರತ) ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ ಮತ್ತು ಗಾಯತ್ರಿ ಜಪದೊಂದಿಗೆ ಈ ಮೇಲಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ.
“ಯಥಾ ನಯತಿ ಕೈಲಾಸಂ ಗಂಗಾ ಸಾಗರಸಂಗಮಮ್ | ತಥಾ ವೇದವ್ರತಂ ವಿಪ್ರಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸದನಂ ನಯೇತ್ ||” (
ಅರ್ಥ: ಹೇಗೆ ಗಂಗೆಯು ಸಾಗರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾಳೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ವೇದವ್ರತಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ವಿಪ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.
ನಿಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಈ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶವಿದ್ದರೆ, ಕುಟುಂಬದ ‘ಪುರೋಹಿತರ’ ಬಳಿ ನಿಮ್ಮ ಶಾಖೆಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವ “ಪ್ರಯೋಗ ದೀಪಿಕಾ” ಅಥವಾ “ಗೃಹ್ಯಸೂತ್ರ” ಪುಸ್ತಕದ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುವುದು ಸೂಕ್ತ.
ಕೊನೆಮಾತು:
ಈ ಮೇಲ್ಕಂಡ ಮಾಹಿತಿಗಳು ವಿಷಯದ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಲಿ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಗ್ರಂಥಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ಮೂಲಕ ಹಾಗೂ ಗುರುಗಳ ಮೂಲಕ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಷಯ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಿ, ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಂಡು ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಉತ್ತಮ.
ಲೇಖನ- ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಮಠ
