ಸನಾತನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೇವತಾರ್ಚನೆಯು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಗೌರವದ ಸಂಕೇತ. ಪೂಜಾ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದುದು ಷೋಡಶೋಪಚಾರ (Shodashopachara) ಪೂಜೆ. ‘ಷೋಡಶ’ ಎಂದರೆ 16 ಮತ್ತು ‘ಉಪಚಾರ’ ಎಂದರೆ ಸೇವೆ ಎಂದರ್ಥ. ಅಂದರೆ, ಒಬ್ಬ ಪರಮಪ್ರಿಯ ಅತಿಥಿ ಅಥವಾ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮನೆಗೆ ಬಂದಾಗ ನಾವು ಹೇಗೆ ಸತ್ಕರಿಸುತ್ತೇವೆಯೋ ಅದೇ ರೀತಿ ದೇವರಿಗೂ 16 ಬಗೆಯ ವಿವಿಧ ಗೌರವಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವುದು ಇದರ ಹಿಂದಿನ ತತ್ವವಾಗಿದೆ. ಈ ಪೂಜಾ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆವಾಹನೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮಂತ್ರಪುಷ್ಪದವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತವೂ ಭಕ್ತನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಕರಗಿಸಿ ದೇವರೊಂದಿಗೆ ಅನುಸಂಧಾನ ನಡೆಸಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ವೈಭವಯುತವಾದ ರಾಜೋಪಚಾರ (Rajopachara) ಸೇವೆಗಳಾದ ಛತ್ರ, ಚಾಮರ, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಗೀತೆಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವೇದ ಘೋಷಗಳು, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಪುಷ್ಪ (Mantrapushpa) ದಂತಹ ಪವಿತ್ರ ವಿಧಿಗಳು ಪೂಜೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಲೇಖನವು ದೇವರ ಪೂಜಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ವಿವಿಧ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ಒಳಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ.
ಮಂತ್ರಪುಷ್ಪ ಮತ್ತು ವೇದ ಪಠಣ (ವೇದ ಸೇವೆ)
ದೇವರಿಗೆ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವಾಗ ವೇದದ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸೇವೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
- ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳ ಸೂಕ್ತಗಳು: ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ಅಥರ್ವ ವೇದಗಳ ಆಯ್ದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತ, ಶ್ರೀ ಸೂಕ್ತ, ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣ ಸೂಕ್ತ.
- ಉಪನಿಷತ್ ಪಠಣ: ಶಾಂತಿ ಮಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವುದು ಇದರ ಒಂದು ಭಾಗ.
ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಸೇವೆ (ಗಂಧರ್ವ ಸೇವೆ)
ದೇವರಿಗೆ ಕಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮನರಂಜನೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವ ಕ್ರಮವಿದು.
- ಗಾಯನ ಸೇವೆ: ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ (ಕರ್ನಾಟಕ ಅಥವಾ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ) ಮೂಲಕ ದೇವರ ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುವುದು.
- ವಾದ್ಯ ಸೇವೆ: ವೀಣೆ, ಕೊಳಲು, ಮೃದಂಗ, ಶಂಖ ಮತ್ತು ಘಂಟಾನಾದಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವರಿಗೆ ನಾದೋಪಚಾರ ಮಾಡುವುದು.
- ನೃತ್ಯ ಸೇವೆ: ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನಾಟ್ಯದಂತಹ ನೃತ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ‘ನೃತ್ಯೋಪಚಾರ’ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಬೆಳ್ಳಿ ಪಾತ್ರೆಗಳ ಬಳಕೆ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಹಿಂದಿನ ಆರೋಗ್ಯ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ರಹಸ್ಯ
ವಾಹನ ಸೇವೆಗಳು (ಅಶ್ವ, ಗಜ ಇತ್ಯಾದಿ)
ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಉತ್ಸವದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವರಿಗೆ ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಾದರಿಯ ವಾಹನಗಳ ಮೇಲೆ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಶಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಅಶ್ವ ಸೇವೆ: ಕುದುರೆಯು ವೇಗ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹದ ಸಂಕೇತ. ರಾಜೋಪಚಾರದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ ಪ್ರಮುಖವಾದುದು.
- ಗಜ ಸೇವೆ: ಆನೆಯು ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಗಾಂಭೀರ್ಯದ ಸಂಕೇತ. ಗಜವಾಹನೋತ್ಸವವು ದೇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಗೌರವಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.
- ರಥ ಸೇವೆ: ದೇವರನ್ನು ಬೃಹತ್ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಭಕ್ತರು ಎಳೆಯುವುದು. ಇದು ಇಡೀ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಚಲನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಇತರ ರಾಜೋಪಚಾರ ಸೇವೆಗಳು
ಪೂಜೆಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಛತ್ರ-ಚಾಮರ’ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ:
- ಛತ್ರ ಸೇವೆ: ದೇವರಿಗೆ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದ ಕೊಡೆಯನ್ನು (ಶ್ವೇತ ಛತ್ರ) ಹಿಡಿಯುವುದು. ಇದು ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭುತ್ವದ ಸಂಕೇತ.
- ಚಾಮರ ಸೇವೆ: ದೇವರಿಗೆ ಬೀಸಣಿಕೆಯಿಂದ ಗಾಳಿ ಹಾಕುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ಇದು ವಿನಯ ಮತ್ತು ಸೇವೆಯ ಸಂಕೇತ.
- ದರ್ಪಣ ಸೇವೆ: ದೇವರಿಗೆ ಕನ್ನಡಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು. ಇದು ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ದೇವರನ್ನು ಕಾಣುವ ಆತ್ಮ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.
ದೇವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ತೀರ್ಥ- ಪಂಚಾಮೃತ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ಸರಿಯಾದ ವಿಧಾನ, ಮಹತ್ವ
ಸೇವೆಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪಟ್ಟಿ
| ಸೇವೆಯ ಹೆಸರು | ವಿವರಣೆ |
| ಧೂಪ–ದೀಪ | ಸುಗಂಧ ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿಯ ಸಮರ್ಪಣೆ |
| ನೈವೇದ್ಯ | ಪವಿತ್ರ ಆಹಾರ ಅಥವಾ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳ ಸಮರ್ಪಣೆ |
| ತಾಂಬೂಲ | ಅಡಿಕೆ-ಎಲೆ ಸಮರ್ಪಣೆ (ಆತಿಥ್ಯದ ಅಂತ್ಯ) |
| ನೀರಾಜನ | ಮಂಗಳಾರತಿ |
| ಪುಷ್ಪಾಂಜಲಿ | ಮಂತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದು |
ಗಮನಿಸಿ: ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸೇವೆಗಳ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ “ಅಹಂಕಾರ”ವನ್ನು ತೊರೆದು ದೇವರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶರಣಾಗುವುದು. ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಉಪಚಾರಗಳಿಗಿಂತ “ಭಕ್ತಿ”ಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಅಲ್ಪ ಸೇವೆಯೂ ದೇವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸಾರ.
ಷೋಡಶೋಪಚಾರ ಸೇವೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ
ಲೇಖನ- ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಮಠ
