ಸಂಕಷ್ಟಹರ ಚತುರ್ಥಿ ಮಹತ್ವ, ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಆಚರಣೆ ವಿಧಾನ

ಸನಾತನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನಿಗೆ “ಪ್ರಥಮ ಪೂಜಿತ” ಎಂಬ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವಿರಲಿ, ಅದು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ನೆರವೇರಲು ಮೊದಲು ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವುದು ರೂಢಿ. ಗಣೇಶನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಅನೇಕ ವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯವಾದುದೆಂದರೆ “ಸಂಕಷ್ಟಹರ ಚತುರ್ಥಿ”. ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಈ ವ್ರತವು ಭಕ್ತರ ಪಾಲಿಗೆ ಸಂಕಷ್ಟ ನಿವಾರಕ ಸಂಜೀವಿನಿಯಂತಿದೆ.

1. ಸಂಕಷ್ಟಹರ ಚತುರ್ಥಿ ಎಂದರೆ ಏನು?

ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ “ಸಂಕಷ್ಟ” ಎಂದರೆ ತೊಂದರೆ ಅಥವಾ ವಿಪತ್ತು, ಮತ್ತು “ಹರ” ಎಂದರೆ ನಾಶ ಮಾಡುವವನು ಅಥವಾ ಬಗೆಹರಿಸುವವನು. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವ ದೈಹಿಕ, ಮಾನಸಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವಂತೆ ಗಣೇಶನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ದಿನವಿದು. ತಿಂಗಳ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ಥಿಯನ್ನು ‘ವಿನಾಯಕ ಚತುರ್ಥಿ’ ಎನ್ನಲಾಗುವುದು, ಆದರೆ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ಥಿಯನ್ನು ‘ಸಂಕಷ್ಟಹರ ಚತುರ್ಥಿ’ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

2. ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಮೂಲ

ಗಣೇಶ ಪುರಾಣ: ಇದು ಗಣೇಶನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪುರಾಣ. ಇದರಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನ ಅವತಾರಗಳು, ಚತುರ್ಥಿ ವ್ರತದ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡಿದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮುದ್ಗಲ ಪುರಾಣ: ಇದರಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನ ಎಂಟು ಅವತಾರಗಳ (ಅಷ್ಟವಿನಾಯಕ) ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಪ್ರತಿ ಅವತಾರವು ಒಂದೊಂದು ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು (ದೋಷಗಳನ್ನು) ಸಂಹರಿಸಿ ಭಕ್ತರ ಸಂಕಷ್ಟ ದೂರ ಮಾಡಿದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ: ಈ ಪುರಾಣದ ‘ಗಣೇಶ ಖಂಡ’ ಅಥವಾ ‘ಸಂಕಷ್ಟಿ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ’ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ವ್ರತದ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸಿದವರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಫಲಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.

ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ ಪುರಾಣ: ಗಣೇಶನ ಜನನ ಮತ್ತು ಆತನಿಗೆ ಆನೆ ಮುಖ ಬಂದ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಈ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ಮಲಗಿರುವ ಶಿವನ ಅಪರೂಪದ ದೇವಸ್ಥಾನ: ಸುರುಟಪಲ್ಲಿ ಪಳ್ಳಿಕೊಂಡೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ವಿಶೇಷಗಳು

3. ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಶಾಪ ಮತ್ತು ವಿಮೋಚನೆ:

ಒಮ್ಮೆ ಗಣೇಶನು ತನ್ನ ವಾಹನವಾದ ಇಲಿಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಇಲಿಯು ಹಾವನ್ನು ಕಂಡು ಬೆದರಿ ಜಿಗಿಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಗಣೇಶನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇದನ್ನು ಆಕಾಶದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಚಂದ್ರನು ಗಣೇಶನ ರೂಪ ಮತ್ತು ಆತ ಬಿದ್ದಿದ್ದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ನಕ್ಕನು.

ಗಣೇಶನು ಚಂದ್ರನ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಅಳಿಸಲು, “ಇಂದಿನಿಂದ ನಿನ್ನ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಗ್ರಹಣ ಹಿಡಿಯಲಿ. ಚತುರ್ಥಿಯ ದಿನ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರು ನೋಡುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಸುಳ್ಳು ಅಪವಾದಗಳು ಬರಲಿ” ಎಂದು ಶಾಪ ನೀಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ತಪ್ಪನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಲು ಗಣೇಶನಲ್ಲಿ ಮೊರೆಯಿಟ್ಟನು. ಕೊನೆಗೆ ಮನಸೋತ ಗಣೇಶನು, “ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶಾಪ ಹಿಂಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನೀನು ಈ ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಉಪವಾಸವಿದ್ದು ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ ಅವರಿಗೆ ವರ ನೀಡುವಂತಾಗಲಿ” ಎಂದು ಶಾಪದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದನು. ಅಂದಿನಿಂದ ಚತುರ್ಥಿಯ ದಿನ ಚಂದ್ರನ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಗಣೇಶನ ಪೂಜೆ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ.

4. ಅಂಗಾರಕ ಚತುರ್ಥಿಯ ಕಥೆ:

ಋಷಿ ಭಾರದ್ವಾಜರ ಪುತ್ರನಾದ ‘ಅಂಗಾರಕ’ (ಮಂಗಳ) ಗಣೇಶನನ್ನು ಕುರಿತು ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಅವನ ಭಕ್ತಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ಗಣೇಶನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರವನ್ನು ಬೇಡಲು ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಅಂಗಾರಕನು “ದೇವ, ನಿನ್ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ನಾನು ಪವಿತ್ರನಾದೆ. ನನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಈ ದಿನವು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಉಳಿಯಬೇಕು” ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡನು. ಗಣೇಶನು ಮಂಗಳವಾರ ಬರುವ ಚತುರ್ಥಿಯನ್ನು ‘ಅಂಗಾರಕ ಚತುರ್ಥಿ’ ಎಂದು ಕರೆದು, ಅಂದು ಪೂಜಿಸುವವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಫಲ ಸಿಗಲಿ ಎಂದು ಹರಸಿದನು.

5. ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿವರಣೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಧಾರ

ಸಂಕಷ್ಟಹರ ಚತುರ್ಥಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಆಚಾರವನ್ನಾಗಿ ನೋಡದೆ, ಅದನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

• ವ್ರತರಾಜ ಮತ್ತು ನಿರ್ಣಯ ಸಿಂಧು: ಈ ಗ್ರಂಥಗಳು ಈ ವ್ರತವನ್ನು “ಕಾಮ್ಯ ವ್ರತ” ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿವೆ. ಅಂದರೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂಕಲ್ಪ ಅಥವಾ ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ವ್ರತವಿದು.
• ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ: ಚಂದ್ರನು ಮನಸ್ಸಿನ ಅಧಿಪತಿ. ಚತುರ್ಥಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಅದರ ಕಾಂತೀಯ ಪ್ರಭಾವವು ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಚಂಚಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಗಣೇಶನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿಮಿತಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.
• ಅಥರ್ವಶೀರ್ಷ: ಗಣೇಶ ಅಥರ್ವಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ “ತ್ವಂ ವಿಘ್ನಹರ್ತಾ” ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂಕಷ್ಟ ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಅಥರ್ವಶೀರ್ಷ ಪಠಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ.

ಈ ಗಣಪತಿಗೆ ಛಾವಣಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಗೋಡೆಯೂ ಇಲ್ಲ! ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಾದ ಸೌತಡ್ಕದ ವಿಶೇಷತೆ ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತೆ?

6. ಆಚರಣೆಯ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನಗಳು

ಸಂಕಷ್ಟಹರ ಚತುರ್ಥಿಯ ವ್ರತವು ಅತ್ಯಂತ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧವಾದುದು. ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಹಂತಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

1. ಸಂಕಲ್ಪ: ಬೆಳಗ್ಗೆ ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಎದ್ದು ಸ್ನಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಗಣೇಶನ ಮುಂದೆ ದೀಪ ಹಚ್ಚಿ “ನನ್ನ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸು” ಎಂದು ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಬೇಕು.
2. ಉಪವಾಸ: ಸೂರ್ಯೋದಯದಿಂದ ಚಂದ್ರೋದಯದವರೆಗೆ ಅನ್ನ ಆಹಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ಸಾಧ್ಯವಾಗದವರು ಫಲಾಹಾರ (ಹಣ್ಣು, ಹಾಲು) ಸೇವಿಸಬಹುದು.
3. ಅಭಿಷೇಕ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರ: ಗಣೇಶನ ವಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಪಂಚಾಮೃತ ಅಥವಾ ಶುದ್ಧ ಜಲದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ, ಕೆಂಪು ಹೂವುಗಳಿಂದ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದಾಸವಾಳ) ಅಲಂಕರಿಸಬೇಕು.
4. ದೂರ್ವೆ (ಗರಿಕೆ) ಸಮರ್ಪಣೆ: ಗಣೇಶನಿಗೆ 21 ಗರಿಕೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದು ವಿಶೇಷ. “ಓಂ ಗಣಾಧಿಪತಯೇ ನಮಃ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಗರಿಕೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಸಕಲ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.
5. ಚಂದ್ರ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಅರ್ಘ್ಯ: ರಾತ್ರಿ ಪಂಚಾಂಗದಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ಚಂದ್ರೋದಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ, ನೀರು, ಹಾಲು ಮತ್ತು ಅಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಬೆರೆಸಿ ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ ನೀಡಬೇಕು.
6. ಪೂಜಾ ಮುಕ್ತಾಯ: ನಂತರ ಗಣೇಶನಿಗೆ ಮಂಗಳಾರತಿ ಮಾಡಿ, ನೈವೇದ್ಯವಾಗಿ ಮೋದಕ ಅಥವಾ ಕಡುಬನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಮುರಿಯಬೇಕು.

7. ಸಂಕಷ್ಟನಾಶನ ಗಣೇಶ ಸ್ತೋತ್ರದ ಮಹತ್ವ

ಪೂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ‘ನಾರದ ಪುರಾಣ’ದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿರುವ ಸಂಕಟನಾಶನ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಇದರಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನ 12 ಹೆಸರುಗಳನ್ನು (ವಕ್ರತುಂಡ, ಏಕದಂತ, ಕೃಷ್ಣಪಿಂಗಾಕ್ಷ, ಗಜವಕ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ) ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. “ಆರು ತಿಂಗಳು ಈ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸಿದರೆ ಫಲ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷ ಪಠಿಸಿದರೆ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ” ಎಂದು ಈ ಸ್ತೋತ್ರದ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

8. ಆಧುನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಸ್ತುತತೆ

ಇಂದಿನ ಒತ್ತಡದ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸಂಕಷ್ಟಹರ ಚತುರ್ಥಿಯು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಉಪವಾಸವು ದೇಹವನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿದರೆ (Detox), ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಪೂಜೆಯು ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಜೀವನದ ಸಂಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಆಂತರಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಇದು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆ ಮಾತು

ಸಂಕಷ್ಟಹರ ಚತುರ್ಥಿಯು ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಸಂಗಮ. ಗಣೇಶ ಪುರಾಣದ ಕಥೆಗಳೇ ಇರಲಿ ಅಥವಾ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮಗಳೇ ಇರಲಿ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ತಿಳಿಸುವುದು ಒಂದೇ – “ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರೆ ವಿಘ್ನರಾಜನು ಬೆನ್ನಿಗೆ ನಿಂತು ಕಾಯುತ್ತಾನೆ”. ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಗಣಪತಿಯು ಸುಖ-ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡಲಿ.

ಮತ್ಸ್ಯಾವತಾರದ ಅದ್ಭುತ ಕ್ಷೇತ್ರ: ನಾಗಲಾಪುರಂನ ವೇದನಾರಾಯಣ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ವಿಶೇಷತೆಗಳೇನು?

ಸಂಕಷ್ಟಹರ ಚತುರ್ಥಿಯ ಪೂಜೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಠಿಸಬೇಕಾದ ಪೂರ್ಣ ‘ಸಂಕಷ್ಟನಾಶನ ಸ್ತೋತ್ರ’ ಅಥವಾ ‘ಗಣೇಶ ಅಥರ್ವಶೀರ್ಷ’ದ ಯೂಟ್ಯೂಬ್ ಲಿಂಕ್ ಇಲ್ಲಿದೆ.

1. ಸಂಕಟನಾಶನ ಗಣೇಶ ಸ್ತೋತ್ರ: https://www.youtube.com/watch?v=920A7SUYkNk

2. ಗಣಪತಿ ಅಥರ್ವಶೀರ್ಷ: https://www.youtube.com/watch?v=ahWoS7UGSUg

2026ನೇ ಸಾಲಿನ ಉಳಿದ ಸಂಕಷ್ಟಹರ ಚತುರ್ಥಿ ದಿನಾಂಕಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಇಲ್ಲಿದೆ:

ಲೇಖನ- ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಮಠ