ಇದೇ ಫೆಬ್ರವರಿ 15ನೇ ತಾರೀಕು ಮಹಾ ಶಿವರಾತ್ರಿ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ದ್ವಾದಶ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳ ಪರಿಚಯ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಸನಾತನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದ್ವಾದಶ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವಾದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಶಿವನು ಜ್ಯೋತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಹನ್ನೆರಡು ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನೇ ‘ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವುದರಿಂದ ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರದ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಭಕ್ತರ ಅಚಲ ನಂಬಿಕೆ.
1. ಸೋಮನಾಥ (ಗುಜರಾತ್)
- ಸ್ಥಳ: ಸೌರಾಷ್ಟ್ರದ ಪ್ರಭಾಸ ಕ್ಷೇತ್ರ (ವೇರಾವಲ್).
- ವಿಶೇಷತೆ: ಇದು ಹನ್ನೆರಡು ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು. ಚಂದ್ರನು (ಸೋಮ) ತನ್ನ ಶಾಪ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದ ಕಾರಣ ಇದಕ್ಕೆ ‘ಸೋಮನಾಥ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದ ತೀರದಲ್ಲಿದೆ.
2. ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ (ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ)
- ಸ್ಥಳ: ಶ್ರೀಶೈಲ, ಕರ್ನೂಲ್ ಜಿಲ್ಲೆ.
- ವಿಶೇಷತೆ: ಇದನ್ನು ‘ದಕ್ಷಿಣದ ಕೈಲಾಸ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿ (ಮಲ್ಲಿಕಾ) ಮತ್ತು ಶಿವ (ಅರ್ಜುನ) ಇಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಶಕ್ತಿಪೀಠ ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಕಡೆ ಇರುವ ಅಪರೂಪದ ಕ್ಷೇತ್ರವಿದು.
3. ಮಹಾಕಾಳೇಶ್ವರ (ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ)
- ಸ್ಥಳ: ಉಜ್ಜಯಿನಿ, ಕ್ಷಿಪ್ರಾ ನದಿಯ ದಂಡೆ.
- ವಿಶೇಷತೆ: ಇದು ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿರುವ ಏಕೈಕ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗ. ಇಲ್ಲಿನ ‘ಭಸ್ಮ ಆರತಿ’ ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕಾಲಕ್ಕೇ ಕಾಲನಾದ ಮಹಾಕಾಲ ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.
4. ಓಂಕಾರೇಶ್ವರ (ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ)
- ಸ್ಥಳ: ನರ್ಮದಾ ನದಿಯ ದ್ವೀಪ (ಮಾಂಧಾತ ಪರ್ವತ).
- ವಿಶೇಷತೆ: ನರ್ಮದಾ ನದಿಯು ಇಲ್ಲಿ ‘ಓಂ’ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ನದಿಯ ಒಂದು ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಓಂಕಾರೇಶ್ವರವಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಮಮಲೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಇವೆರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ಲಿಂಗದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಶ್ರೀವಾಂಛಿಯಂ ಶಿವ ದೇವಾಲಯ: ಇಲ್ಲಿ ಯಮಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತೆ ಮೊದಲ ಪೂಜೆ!
5. ಕೇದಾರನಾಥ (ಉತ್ತರಾಖಂಡ)
- ಸ್ಥಳ: ಹಿಮಾಲಯದ ಗರ್ವಾಲ್ ಪ್ರದೇಶ.
- ವಿಶೇಷತೆ: ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಸುಮಾರು 11,000 ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಮಂದಾಕಿನಿ ನದಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಪಾಂಡವರು ಈ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿಯಿದೆ. ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಾಲಯ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ.
6. ಭೀಮಾಶಂಕರ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ)
- ಸ್ಥಳ: ಪುಣೆ ಸಮೀಪದ ಭೀಮಾ ನದಿಯ ಉಗಮ ಸ್ಥಾನ.
- ವಿಶೇಷತೆ: ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ಲಿಂಗವು ಭೀಮ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಶಿವನ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ.
7. ಕಾಶಿ ವಿಶ್ವನಾಥ (ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ)
- ಸ್ಥಳ: ವಾರಾಣಸಿ (ಬನಾರಸ್), ಗಂಗಾ ನದಿಯ ತೀರ.
- ವಿಶೇಷತೆ: ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವನು ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರೆ ಮೋಕ್ಷ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.
8. ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ)
- ಸ್ಥಳ: ನಾಸಿಕ್ ಜಿಲ್ಲೆ.
- ವಿಶೇಷತೆ: ಇದು ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯ ಉಗಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಲಿಂಗದ ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಮಹೇಶ್ವರ ಎಂಬ ಮೂರು ಮುಖಗಳಿವೆ.
ಹಣೆಬರಹವನ್ನೇ ಬದಲಿಸಬಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ: ತಿರುಪತ್ತುರ್ ಬ್ರಹ್ಮಪುರೀಶ್ವರರ್ ದೇವಾಲಯ!
9. ವೈದ್ಯನಾಥ (ಜಾರ್ಖಂಡ್)
- ಸ್ಥಳ: ದಿಯೋಘರ್.
- ವಿಶೇಷತೆ: ರಾವಣನು ಶಿವನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತನ್ನ ತಲೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದ ಸ್ಥಳವಿದು. ಶಿವನು ವೈದ್ಯನಾಗಿ ಬಂದು ರಾವಣನನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಿದ ಕಾರಣ ಈ ಹೆಸರಿದೆ. ಇದನ್ನು ‘ರಾವಣೇಶ್ವರ ಧಾಮ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
10. ನಾಗೇಶ್ವರ (ಗುಜರಾತ್)
- ಸ್ಥಳ: ದ್ವಾರಕಾದ ಸಮೀಪ.
- ವಿಶೇಷತೆ: ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನು ದಾರೂಕ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ತನ್ನ ಭಕ್ತರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದನು. ‘ನಾಗೇಶ್ವರ’ ಎಂದರೆ ನಾಗಗಳ ದೇವ ಎಂದರ್ಥ.
11. ರಾಮೇಶ್ವರ (ತಮಿಳುನಾಡು)
- ಸ್ಥಳ: ರಾಮೇಶ್ವರಂ ದ್ವೀಪ.
- ವಿಶೇಷತೆ: ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣನ ಸಂಹಾರದ ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ದೋಷ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸಿದನು. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ.
12. ಘೃಷ್ಣೇಶ್ವರ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ)
- ಸ್ಥಳ: ಔರಂಗಾಬಾದ್ (ಸಂಭಾಜಿನಗರ) ಸಮೀಪದ ಎಲ್ಲೋರಾ.
- ವಿಶೇಷತೆ: ಇದು ದ್ವಾದಶ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯದು. ಭಕ್ತೆಯಾದ ಘುಷ್ಮಾ ಎಂಬವಳ ಭಕ್ತಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಶಿವನು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನು. ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಎಲ್ಲೋರಾ ಗುಹೆಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಈ ದೇವಾಲಯವಿದೆ.
ಹುಣ್ಣಿಮೆ ಗಿರಿಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯ ಮಹತ್ವವೇನು? ತಿರುವಣ್ಣಾಮಲೈ ಅರುಣಾಚಲೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿ
ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಾಹಿತಿ ಪಟ್ಟಿ:
| ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗ | ರಾಜ್ಯ |
| ಸೋಮನಾಥ, ನಾಗೇಶ್ವರ | ಗುಜರಾತ್ |
| ಮಹಾಕಾಳೇಶ್ವರ, ಓಂಕಾರೇಶ್ವರ | ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ |
| ಭೀಮಾಶಂಕರ, ತ್ರ್ಯಂಬಕೇಶ್ವರ, ಘೃಷ್ಣೇಶ್ವರ | ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ |
| ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ | ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ |
| ಕಾಶಿ ವಿಶ್ವನಾಥ | ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ |
| ಕೇದಾರನಾಥ | ಉತ್ತರಾಖಂಡ |
| ವೈದ್ಯನಾಥ | ಜಾರ್ಖಂಡ್ |
| ರಾಮೇಶ್ವರ | ತಮಿಳುನಾಡು |
ಲೇಖನ- ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಮಠ
