ಮಹಾಭಾರತದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಎಷ್ಟು ಕೊಂಡಾಡಿದರೂ ಕಡಿಮೆಯೇ. ಬದುಕಿಗೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ನೀತಿ ಮಾರ್ಗಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಅಂಥವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಮಹಾಭಾರತದ ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಬರುವಂಥ ‘ವಿದುರ ನೀತಿ’. ಇದನ್ನು ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ ಅಂತ ಮಾತ್ರ ನೋಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಇದು ಇಂದಿನ ಕಾಲಘಟ್ಟಕ್ಕೂ ಎಂದಿನ ಕಾಲಘಟ್ಟಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತ, ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನಕ್ಕೆ ದಿಕ್ಸೂಚಿಯಂತಿರುವ ಅಮೂಲ್ಯ ಜ್ಞಾನಭಂಡಾರ.
ವಿದುರ ನೀತಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಭ
ಹಿನ್ನೆಲೆ: ವಿದುರನು ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಲಸಹೋದರ. ಆತನು ಯಮಧರ್ಮನ ಅಂಶಾವತಾರ. ಪಾಂಡವರು ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿ ಹಿಂತಿರುಗಿದಾಗ ಅವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಪಾಲನ್ನು ನೀಡಲು ದುರ್ಯೋಧನ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂಬ ವಾತಾವರಣ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಸಂದರ್ಭ: ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಸಂಜಯನನ್ನು ಪಾಂಡವರ ಬಳಿ ದೂತನಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಂಜಯನು ಪಾಂಡವರಿಂದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಅತಿಯಾದ ಆತಂಕ ಮತ್ತು ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ ಕಾಡಲಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಪುತ್ರವ್ಯಾಮೋಹ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ನ್ಯಾಯಯುತ ಹಕ್ಕಿನ ನಡುವೆ ಸಿಲುಕಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾದ ದಾರಿ ತಿಳಿಯಲು ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ವಿದುರನನ್ನು ಆತನು ಕರೆಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ರಾತ್ರಿ ವಿದುರನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ನೀಡಿದ ಬೋಧನೆಗಳೇ ‘ವಿದುರ ನೀತಿ’.
ಪ್ರಮುಖ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಮತ್ತು ಅರ್ಥ
ವಿದುರ ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಸುಂದರ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ:
“ಯಸ್ಯ ಕೃತ್ಯಂ ನ ವಿಘ್ನಂತಿ ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ಭಯಂ ರತಿಃ | ಸಮೃದ್ಧಿರಸಮೃದ್ಧಿರ್ವಾ ಸ ವೈ ಪಂಡಿತ ಉಚ್ಯತೇ ||”
ಅರ್ಥ: ಯಾರ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಚಳಿ, ಗಾಳಿ, ಉಷ್ಣ, ಭಯ, ಅನುರಾಗ ಅಥವಾ ಸಂಪತ್ತು-ವಿಪತ್ತುಗಳಿಂದ ಅಡ್ಡಿ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೋ ಯಾರ ಸಂಕಲ್ಪ ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅವರೇ ನಿಜವಾದ ಪಂಡಿತ.
ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶ್ಲೋಕ:
“ಏಕಃ ಕ್ಷಮಾ ವಶೀ ಲೋಕೇ ಕ್ಷಮಯಾ ಕಿಂ ನ ಸಾಧ್ಯತೇ | ಶಾಂತಿಖಡ್ಗಃ ಕರೇ ಯಸ್ಯ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ ದುರ್ಜನಃ ||”
ಅರ್ಥ: ಕ್ಷಮೆ ಎಂಬುದು ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿ. ಯಾರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಎಂಬ ಖಡ್ಗವಿರುತ್ತದೆಯೋ, ಅಂಥವರಿಗೆ ದುರ್ಜನರು ಏನೂ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ವಿದುರ ನೀತಿಯ ಪ್ರಮುಖ 35 ಜೀವನ ಪಾಠಗಳು
ವಿದುರ ನೀತಿಯ ಸಾರವನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನ 35 ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು:
ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ವಿಕಸನ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತನ ಲಕ್ಷಣಗಳು
- ತನ್ನ ಬಣ್ಣನೆ, ಇತರರ ಮೂದಲಿಕೆ: ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಹೆಚ್ಚು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳದ ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ಹೀಯಾಳಿಸದವನು ಬುದ್ಧಿವಂತ.
- ಕೋಪದ ನಿಯಂತ್ರಣ: ಕೋಪವು ಮನುಷ್ಯನ ವಿವೇಕವನ್ನು ನುಂಗಿಹಾಕುತ್ತದೆ. ಕ್ಷಮೆಯಿಂದ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕು.
- ಅತಿ ಆಸೆ ಬೇಡ: ಅತಿಯಾದ ಆಸೆಯು ನರಕದ ದಾರಿ. ಇದ್ದುದರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿ ಪಡುವುದು ಸುಖದ ಮೂಲ.
- ಮಾತಿನ ಮಿತಿ: ಮೌನವು ಕಲಹವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆಡುವ ಮಾತು ಮಿತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಹಿತವಾಗಿರಲಿ.
- ಸತ್ಯವಂತಿಕೆ: ಎಂತಹ ಕಠಿಣ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಸತ್ಯವನ್ನೇ ನುಡಿಯಬೇಕು. ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವವನು ಮತ್ತು ಕೇಳುವವನು ಸಿಗುವುದು ಅಪರೂಪ.
ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ
- ಯೋಜಿತ ಕೆಲಸ: ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ಅದರ ಫಲಿತಾಂಶ ಮತ್ತು ಸಾಧಕ-ಬಾಧಕಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸಬೇಕು.
- ನಂಬಿಕಸ್ತರು: ಅತಿಯಾಗಿ ಯಾರನ್ನೂ ನಂಬಬಾರದು, ಹಾಗೆಯೇ ನಂಬಿಕಸ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಶಯದಿಂದ ನೋಡಬಾರದು.
- ಸಮಯ ಪ್ರಜ್ಞೆ: ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮುಂದೂಡಬಾರದು. ಇಂದಿನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಇಂದೇ ಮುಗಿಸಬೇಕು.
- ಗುಪ್ತಲೋಚನೆ: ತನ್ನ ಗುರಿ ಅಥವಾ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುವವರೆಗೆ ರಹಸ್ಯವಾಗಿಡಬೇಕು.
- ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಕೆಲಸ ನೀಡು: ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಗುಣ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸದೆ ದೊಡ್ಡ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನೀಡಬಾರದು.
ಸಂಬಂಧಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾಜ
- ಗೆಳೆತನ: ದುಷ್ಟರ ಗೆಳೆತನವು ಹಾವಿನೊಂದಿಗೆ ವಾಸ ಮಾಡಿದಂತೆ. ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಹವಾಸವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ.
- ಗೌರವ: ತನಗಿಂತ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಧರ್ಮ.
- ಕೃತಜ್ಞತೆ: ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮರೆಯುವವನು ಬದುಕಿದ್ದೂ ಸತ್ತಂತೆ.
- ಕುಟುಂಬದ ಹಿತ: ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹಿತಕ್ಕಿಂತ ಕುಟುಂಬದ ಹಿತ, ಕುಟುಂಬದ ಹಿತಕ್ಕಿಂತ ಗ್ರಾಮದ ಹಿತ ದೊಡ್ಡದು.
- ಮಹಿಳೆಯರ ಗೌರವ: ಎಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ನೆಲೆಸುತ್ತಾರೆ.
ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾದ ಗುಣಗಳು
- ಆರು ದೋಷಗಳು: ನಿದ್ರೆ, ತೂಕಡಿಕೆ, ಭಯ, ಕೋಪ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಂದೂಡುವುದು – ಈ ಆರನ್ನು ಪ್ರಗತಿ ಬಯಸುವವನು ಬಿಡಬೇಕು.
- ಮದ: ವಿದ್ಯೆ, ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಕುಲದ ಮದವು ಅಧಃಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
- ಸುಳ್ಳು ಸಾಕ್ಷಿ: ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವವನು ತನ್ನ ವಂಶವನ್ನೇ ನಾಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
- ಪರಧನ ವ್ಯಾಮೋಹ: ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಆಸ್ತಿಗೆ ಆಸೆ ಪಡುವುದು ಮಹಾಪಾಪ.
- ಅಸೂಯೆ: ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಏಳಿಗೆ ಕಂಡು ಹೊಟ್ಟೆ ಉರಿಯುವವನು ಎಂದಿಗೂ ಸುಖಿಯಾಗಿರಲಾರ.
ಯಶಸ್ಸಿನ ರಹಸ್ಯಗಳು
- ದಾನ: ಕೈಲಾದಷ್ಟು ದಾನ ಮಾಡುವುದು ಪುಣ್ಯದ ಕೆಲಸ. ಆದರೆ ಅದು ಸತ್ಪಾತ್ರರಿಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕು.
- ಆರೋಗ್ಯ: ಆರೋಗ್ಯವೇ ಭಾಗ್ಯ. ಮಿತ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿನ ಜೀವನ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯ.
- ಧೈರ್ಯ: ಸಂಕಷ್ಟ ಬಂದಾಗ ಧೈರ್ಯಗುಂದಬಾರದು. ಧೈರ್ಯವೇ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಪಾರು ಮಾಡುತ್ತದೆ.
- ವಿನಯ: ಜ್ಞಾನವು ವಿನಯವನ್ನು ನೀಡಬೇಕು. ವಿನಯವಿಲ್ಲದ ಜ್ಞಾನ ವ್ಯರ್ಥ.
- ಶೌಚ: ಬಾಹ್ಯ ಸ್ವಚ್ಛತೆಗಿಂತ ಆಂತರಿಕ (ಮನಸ್ಸಿನ) ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮುಖ್ಯ.
ವಿದುರನ ‘ನಾಲ್ಕು’ ಮತ್ತು ‘ಎಂಟು’ ಅಂಶಗಳ ಸೂತ್ರ
- ನಾಲ್ಕು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ: ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿಡಿ.
- ಎಂಟು ಗುಣಗಳು: ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿ, ಕುಲಸಂಸ್ಕಾರ, ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಮಿತಭಾಷೆ, ದಾನ ಮತ್ತು ಕೃತಜ್ಞತೆ – ಈ ಎಂಟು ಗುಣಗಳು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ.
- ಇಬ್ಬರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ: ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದೂ ಕ್ಷಮಿಸುವವರು ಮತ್ತು ಬಡವನಾಗಿದ್ದೂ ದಾನ ಮಾಡುವವರು.
- ಮೂರು ವಿಷಯಗಳು ನರಕದ ದಾರಿ: ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭ (ಆಸೆ).
- ಐವರು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾರೆ: ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಅಗ್ನಿ, ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಗುರು. ಇವರನ್ನು ಸದಾ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
ಜೀವನದ ಅಂತಿಮ ಸತ್ಯ
- ಧರ್ಮದ ಹಾದಿ: ಗೆಲುವಿಗಿಂತ ಧರ್ಮ ಮುಖ್ಯ. ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಗೆದ್ದ ರಾಜ್ಯ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
- ಕರ್ಮಫಲ: ಮಾಡಿದ ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲೇಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
- ಸಂಯಮ: ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟವನೇ ನಿಜವಾದ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ.
- ಬದುಕು ಮತ್ತು ಸಾವು: ಸಾವು ಖಚಿತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇರುವಷ್ಟು ದಿನ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.
- ವಿವೇಕ: ಕಣ್ಣಿದ್ದೂ ಕುರುಡನಾಗಿರುವವನಿಗಿಂತ, ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದವನೇ ದೊಡ್ಡ ಕುರುಡ.
ವಿದುರ ನೀತಿಯ ಪ್ರಸ್ತುತತೆ
‘ಸ್ವಾರ್ಥ’ ಮತ್ತು ‘ನ್ಯಾಯ’ದ ನಡುವೆ ಸಂಘರ್ಷ ಉಂಟಾದಾಗ ವಿದುರ ನೀತಿಯು ಸರಿಯಾದ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಮಗನ ಮೇಲಿನ ಅಂಧಾಭಿಮಾನದಿಂದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಈ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕುರುವಂಶವೇ ನಾಶವಾಯಿತು. ಇದು ನಮಗೆ ನೀಡುವ ದೊಡ್ಡ ಪಾಠವೆಂದರೆ – “ನೀತಿ ತಿಳಿದರೆ ಸಾಲದು, ಅದನ್ನು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.”
ಲೇಖನ– ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಮಠ
