ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಶ್ರೀಕಾಕುಳಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶ್ರೀಕೂರ್ಮಂ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಅಪರೂಪದ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರವಾದ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ವಿಷ್ಣುವಿನ ದಶಾವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆನಿಸಿದ ‘ಕೂರ್ಮ’ (ಆಮೆ) ಅವತಾರಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಏಕೈಕ ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯವಿದು. ಶಾಸನೋಕ್ತ ಆಧಾರಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಶ್ರೀಕೂರ್ಮಂ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರವಲ್ಲ; ಇದು ಇತಿಹಾಸ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಗಮ. ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಸುರರು ಸಮುದ್ರ ಮಥನ ಮಾಡುವಾಗ ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳಲು ಶ್ರೀಮನ್ನಾರಾಯಣನು ಧರಿಸಿದ ‘ಕೂರ್ಮ’ ರೂಪದ ಸನ್ನಿಧಾನವಿದು.
ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ (ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣ)
ಶ್ರೀಕೂರ್ಮಂ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉಲ್ಲೇಖವು ಪದ್ಮಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಕೂರ್ಮಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಕಥೆಗಳಿವೆ:
- ಶ್ವೇತ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಕಥೆ: ಸತ್ಯಯುಗದಲ್ಲಿ ಶ್ವೇತ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯೆಂಬ ರಾಜನು ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಆತನ ಪತ್ನಿ ವಿಷ್ಣು ಭಕ್ತೆ. ಒಮ್ಮೆ ಏಕಾದಶಿಯ ದಿನ ಪತ್ನಿಯು ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ರಾಜನು ಅವಳನ್ನು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿದನು. ಆಗ ಅವಳು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ, ಗಂಗೆಯು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಳಾಗಿ, ರಾಜ ಮತ್ತು ರಾಣಿಯ ನಡುವೆ ಹರಿದಳು. ರಾಜನು ತನ್ನ ತಪ್ಪಿನ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕ್ಕಾಗಿ ವಂಶಧಾರಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಆತನ ಭಕ್ತಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ, ಶ್ರೀಹರಿಯು ಕೂರ್ಮ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಆದನು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಸಮುದ್ರ ಮಥನದ ಕಥೆ: ಕ್ಷೀರಸಾಗರ ಮಥನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಂದರ ಪರ್ವತವು ಮುಳುಗತೊಡಗಿದಾಗ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವು ಆಮೆಯ ರೂಪ ಧರಿಸಿ, ಪರ್ವತವನ್ನು ತನ್ನ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡನು. ಆ ರೂಪದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರವು ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕುಂಡವನ್ನು (ಶ್ವೇತ ಪುಷ್ಕರಿಣಿ) ನಿರ್ಮಿಸಿತು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.
ಮೂವರು ಮತಾಚಾರ್ಯರಿಂದ ಪೂಜೆ
ಶ್ರೀಕೂರ್ಮಂ ದೇವಸ್ಥಾನದ ವಿಶೇಷತೆಯೆಂದರೆ ಭಾರತದ ಮೂವರು ಮಹಾನ್ ಮತಾಚಾರ್ಯರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿರುವುದು. ಇದು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ದಾರ್ಶನಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ:
- ಶ್ರೀ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು (ಅದ್ವೈತ): ಎಂಟನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ, ಕೂರ್ಮನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಯ ದರ್ಶನ ಪಡೆದರು. ಇಲ್ಲಿನ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಪೂಜಾ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಮತ್ತು ಯಂತ್ರ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಇವರ ಪ್ರಭಾವವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಶ್ರೀ ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರು (ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ): ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮಾನುಜರು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಶೈವ ಕ್ಷೇತ್ರವೋ ಅಥವಾ ವೈಷ್ಣವ ಕ್ಷೇತ್ರವೋ ಎಂಬ ಗೊಂದಲವಿದ್ದಾಗ ರಾಮಾನುಜರು ತಮ್ಮ ತಪೋಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವಾಮಿಯು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರವೇ ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದರು. ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆಗಳಾದವು.
- ಶ್ರೀ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು (ದ್ವೈತ): ಹದಿಮೂರನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಕೂರ್ಮನಾಥನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಬನ್ನಂಜೆ ಗೋವಿಂದಾಚಾರ್ಯರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳಲ್ಲೂ ಇಂತಹ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರ ಭೇಟಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ಶಿಷ್ಯರಾದ ನರಹರಿತೀರ್ಥರು ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಇದ್ದು, ದೇವಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅಪಾರ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರು. ಅವರ ಅನೇಕ ಶಾಸನಗಳು ಇಂದಿಗೂ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಲಭ್ಯವಿವೆ.
ರಾಜ ಶ್ಯಾಮಲಾ ದೇವಿ: ಜ್ಞಾನ, ವಾಕ್ ಸಿದ್ಧಿ, ಕಲೆ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಯಶಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿದೇವತೆ
ದೇವಸ್ಥಾನದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು
- ದ್ವಿಮುಖ ದರ್ಶನ: ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿಯು ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರವು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಎರಡು ಧ್ವಜಸ್ತಂಭಗಳಿವೆ.
- ಶಿಲ್ಪಕಲೆ: ಇಲ್ಲಿನ ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾದ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಅದ್ಭುತವಾದುದು. ಇಲ್ಲಿನ ಕಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಹೊಸದರಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ.
ಭಕ್ತರ ಕೋರಿಕೆಗಳು ನೆರವೇರುತ್ತವೆ:
ಶ್ರೀಕೂರ್ಮಂ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಕೆಲವು ವಿಶೇಷ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ:
- ಪಿತೃ ಕಾರ್ಯಗಳು: ಕಾಶಿಯ ನಂತರ ಪಿತೃ ತರ್ಪಣ ನೀಡಲು ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಶ್ವೇತ ಪುಷ್ಕರಿಣಿ’ಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ನೀಡಿದರೆ ಅವರಿಗೆ ಮೋಕ್ಷ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.
- ಗ್ರಹದೋಷ ನಿವಾರಣೆ: ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶನಿ ದೋಷ ಅಥವಾ ಜಾತಕದಲ್ಲಿನ ಅಡೆತಡೆಗಳ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಭಕ್ತರು ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೂರ್ಮ ಹವನ’ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
- ಸಂತಾನ ಭಾಗ್ಯ: ದಂಪತಿಗಳು ಸಂತಾನ ಭಾಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೌಟುಂಬಿಕ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಹರಕೆ ಹೊರುತ್ತಾರೆ.
ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸಮಯ:
- ಬೆಳಗ್ಗೆ 6ರಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 12.30ರ ವರೆಗೆ.
- ಸಂಜೆ 5.30ರಿಂದ ರಾತ್ರಿ 8ರ ವರೆಗೆ.
- (ಹಬ್ಬದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಮಯ ಬದಲಾಗಬಹುದು).
೬. ತಲುಪುವ ಬಗೆ:
ಶ್ರೀಕೂರ್ಮಂ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಶ್ರೀಕಾಕುಳಂ ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು 15 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.
- ರೈಲು: ಶ್ರೀಕಾಕುಳಂ ರೋಡ್ (Srikakulam Road – CHE) ಹತ್ತಿರದ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಆಟೋ ಅಥವಾ ಬಸ್ ಮೂಲಕ ದೇವಸ್ಥಾನ ತಲುಪಬಹುದು.
- ವಿಮಾನ: ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣಂ (Visakhapatnam) ಹತ್ತಿರದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ (ಸುಮಾರು 110 ಕಿ.ಮೀ).
- ರಸ್ತೆ: ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣಂ ಅಥವಾ ಭುವನೇಶ್ವರದಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 16ರ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು.
ಶ್ರೀಕೂರ್ಮಂ ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ, ಅದು ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ಜೀವಂತ ದಾಖಲೆ. ಮೂವರು ಮತಾಚಾರ್ಯರ ಪಾದಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾದ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು, ಹಲವು ಕಾರಣಗಳಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ.
ಲೇಖನ- ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಮಠ
