ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಎಂಬುದು ಬರೀ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗದ ಮಧುರವಾದ ವಿಚಾರ. ಅದರ ಚಿಂತನೆ, ಮಥನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ವಿದುರ ನೀತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಸನತ್ಸುಜಾತ ಪರ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ? ಎಂಬ ಚಿಂತನೆ ಮಹಾಭಾರತದ ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಬರುವ ‘ಸನತ್ಸುಜಾತ ಪರ್ವ’ದ ಕಡೆಗೆ ಒಯ್ದಿತು. ಇದು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಷ್ಟೇ ತತ್ತ್ವನಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬೋಧನೆ. ವಿದುರ ನೀತಿಯು ಲೌಕಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ರಾಜಧರ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಬೋಧಿಸಿದರೆ, ಸನತ್ಸುಜಾತ ಪರ್ವವು ಜನನ-ಮರಣಗಳ ರಹಸ್ಯ, ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷದ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಹಾಭಾರತದ ಒಳಗಿರುವ ಒಂದು ಮಹಾನ್ ಉಪನಿಷತ್ತು ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿ ಸನತ್ಸುಜಾತರ ಆಗಮನ
ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿದುರನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ನೀತಿಪಾಠಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆತನ ಮನಸ್ಸಿನ ಆತಂಕ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ದೂರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಲೌಕಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಾಂತಿಯ ಹಸಿವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ವಿದುರನು ತಾನು ಶೂದ್ರ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ತಾಳಿದ್ದರಿಂದ (ಯಮಧರ್ಮನ ಅಂಶಾವತಾರವಾದರೂ), ಅತ್ಯಂತ ಗಹನವಾದ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಬೋಧಿಸಲು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಸಂಕೋಚ ಪಡುತ್ತಾನೆ.
ಆಗ ವಿದುರನು ತನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ, ಸದಾ ಐದು ವರ್ಷದ ಬಾಲಕನಂತೆ ಕಾಣುವ ಚಿರಕುಮಾರ ಮಹರ್ಷಿ ಸನತ್ಸುಜಾತರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸನತ್ಸುಜಾತರು ಪ್ರಕಟವಾದಾಗ, ವಿದುರನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಶಾಂತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ನಡುವೆ ನಡೆಯುವ ಈ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂವಾದವೇ ‘ಸನತ್ಸುಜಾತ ಪರ್ವ’.
ಪ್ರಮಾದವೇ ಮೃತ್ಯು
ಈ ಪರ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕ ಘೋಷಣೆ ಎಂದರೆ ‘ಮೃತ್ಯು’ವಿನ ಬಗೆಗಿನ ವಿವರಣೆ. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು “ಮೃತ್ಯು ಎಂಬುದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇದೆಯೇ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಸನತ್ಸುಜಾತರು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ:
“ಪ್ರಮಾದಂ ವೈ ಮೃತ್ಯುಮಹಂ ಬ್ರವೀಮಿ”
ಅರ್ಥ: ಅರಿವಿನ ಕೊರತೆ ಅಥವಾ ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪುವುದೇ (ಪ್ರಮಾದ) ನಿಜವಾದ ಸಾವು. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವಾದ ‘ಆತ್ಮ’ವನ್ನು ಮರೆತು, ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲದ ದೇಹ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದೇ ಮೃತ್ಯು. ಯಾರು ಸದಾ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಎಚ್ಚರದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಸಾವು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲ.
ಹನ್ನೆರಡು ದೋಷಗಳು ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡು ಸದ್ಗುಣಗಳು
ಆತ್ಮೋದ್ಧಾರದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಹನ್ನೆರಡು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕು ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡು ಮಿತ್ರರನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಸನತ್ಸುಜಾತರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾದ ಹನ್ನೆರಡು ದೋಷಗಳು:
- ಕ್ರೋಧ: ವಿವೇಕವನ್ನು ಹರಣ ಮಾಡುವ ಕೋಪ.
- ಕಾಮ: ಲೌಕಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲಿನ ಅತಿಯಾದ ತೃಷ್ಣೆ.
- ಲೋಭ: ತೃಪ್ತಿಯಿಲ್ಲದ ಜಿಪುಣತನ.
- ಮೋಹ: ಅಶಾಶ್ವತವಾದದ್ದನ್ನು ಶಾಶ್ವತವೆಂದು ನಂಬುವ ಭ್ರಮೆ.
- ಅಸೂಯೆ: ಇತರರ ಏಳಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಸಹಿಸದಿರುವುದು.
- ಅಹಂಕಾರ: ತಾನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂಬ ಗರ್ವ.
- ಭಯ: ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಭೀತಿ.
- ಶೋಕ: ಗತಿಸಿದ ಕಾಲದ ಬಗ್ಗೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಕೊರಗುವುದು.
- ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾ: ಧರ್ಮದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಪಡುವುದು.
- ಅಸಹನೆ: ತಾಳ್ಮೆಯ ಕೊರತೆ.
- ಆಲಸ್ಯ: ಸತ್ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ತೋರುವ ಜಡತ್ವ.
- ಪರಪೀಡೆ: ಇತರರಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುವ ಕ್ರೂರ ಬುದ್ಧಿ.
ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಹನ್ನೆರಡು ಸದ್ಗುಣಗಳು:
- ಸತ್ಯ: ತ್ರಿಕರಣ ಶುದ್ಧವಾದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ.
- ದಮ: ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಹತೋಟಿ.
- ತಪಸ್ಸು: ಮನಸ್ಸಿನ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತು.
- ಅಮಾತ್ಸರ್ಯ: ಮತ್ಸರವಿಲ್ಲದ ವಿಶಾಲ ಮನೋಭಾವ.
- ಹ್ರೀ: ತಪ್ಪು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಉಂಟಾಗಬೇಕಾದ ನಾಚಿಕೆ.
- ತಿತಿಕ್ಷಾ: ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು (ಸುಖ-ದುಃಖ) ಸಮನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಸಹನೆ.
- ಅನಸೂಯಾ: ಗುಣಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಾಣುವ ದೃಷ್ಟಿ.
- ಯಜ್ಞ: ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ತ್ಯಾಗ.
- ದಾನ: ಸತ್ಪಾತ್ರರಿಗೆ ಹಂಚುವ ಗುಣ.
- ಧೃತಿ: ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಎದೆಗುಂದದ ದೃಢತೆ.
- ಕ್ಷಮೆ: ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವ ಔದಾರ್ಯ.
- ಶೌಚ: ಅಂತರಂಗ ಮತ್ತು ಬಹಿರಂಗದ ಶುದ್ಧತೆ.
ಆದಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ಭಾಷ್ಯದ ಮಹತ್ವ
ಆದಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಈ ಪರ್ವಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೌಢವಾದ ಭಾಷ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಸನತ್ಸುಜಾತ ಪರ್ವದ ತತ್ತ್ವಗಳು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ದಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಶಂಕರರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಅತ್ಯಂತ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.
- ಅಧ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ: ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು “ಪ್ರಮಾದವೇ ಮೃತ್ಯು” ಎಂಬ ವಾಕ್ಯಕ್ಕೆ ಭಾಷ್ಯ ಬರೆಯುತ್ತಾ, ಆತ್ಮದ ಮೇಲೆ ಅನಾತ್ಮದ (ದೇಹದ) ಆರೋಪ ಮಾಡುವುದೇ ಅಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ಮೃತ್ಯು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.
- ವೇದಗಳ ಸಾರ: ವೇದಗಳನ್ನು ಓದಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ವೇದಗಳು ಯಾವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆಯೋ ಆ ‘ಪರಮ ಸತ್ಯ’ವನ್ನು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಶಂಕರರು ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
- ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿ: ಹನ್ನೆರಡು ದೋಷಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಹನ್ನೆರಡು ಗುಣಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕನ್ನಡಿಯ ಮೇಲಿನ ಧೂಳನ್ನು ಒರೆಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಎಂದು ಶಂಕರರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳು
ಪರಿಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನವು ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕೆ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮ ಬೇಕು ಎಂದು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ:
- ಗುರು ಭಾಗ: ಆಚಾರ್ಯರಿಂದ ಕಲಿಯುವುದು (ಶೇಕಡಾ ಇಪ್ಪತ್ತೈದರಷ್ಟು).
- ಸ್ವಯಂ ಭಾಗ: ಸ್ವತಃ ಮಂಥನ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದು (ಶೇಕಡಾ ಇಪ್ಪತ್ತೈದರಷ್ಟು).
- ಸಹಪಾಠಿ ಭಾಗ: ಸಮಾನ ಮನಸ್ಕರೊಂದಿಗೆ ಚರ್ಚಿಸುವುದು (ಶೇಕಡಾ ಇಪ್ಪತ್ತೈದರಷ್ಟು).
- ಕಾಲ ಭಾಗ: ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅನುಭವದಿಂದ ಪಕ್ವವಾಗುವುದು (ಶೇಕಡಾ ಇಪ್ಪತ್ತೈದರಷ್ಟು).
ಕೊನೆ ಮಾತು:
ಸನತ್ಸುಜಾತ ಪರ್ವವು ಮಹಾಭಾರತದ ಒಳಗಿರುವ ಒಂದು ಅಮೂಲ್ಯ ರತ್ನ. ಅಧಿಕಾರ, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಮೋಹದ ಸುಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ನಲುಗುತ್ತಿದ್ದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಈ ಬೋಧನೆಯು ಆತ್ಮದ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದರೆ (ಪ್ರಮಾದವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ) ಮೃತ್ಯುವನ್ನೇ ಗೆಲ್ಲಬಹುದು ಎಂಬುದು ಈ ಪರ್ವದ ಮಹಾನ್ ಸಂದೇಶ.
ಲೇಖನ- ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಮಠ
